Η άνοια είναι μια κατάσταση, μεσα στα πλαίσια της οποίας συντελείται μια βαθμιαία ύπουλη και συνεχής απώλεια της γνωστικής ικανότητας. Υπάρχουν πολλά είδη άνοιας, που παρουσιάζουν διάφορα είδη συμπτωμάτων, τα οποία δυσχεραίνουν την ακριβή διάγνωση ενός συγεκριμένου τύπου άνοιας. (Stuss&Levine, 1996).

Ένα επίσης μεγάλο πρόβλημα είναι η μείωση της γνωστικής ικανότητας με την αύξηση της ηλικίας. Η φυσιολογική απώλεια ή έκπτωση των γνωστικών λειτουργιών μπορεί να συγκαλύψει τα πρώτα στάδια εμφάνισης της άνοιας, καθώς η εξασθένιση της μνήμης, η δυσκολία στην ανάκληση ονομάτων και η αύξηση του χρόνου αντίδρασης αποτελούν κοινά συμπτώματα και για τους υγιείς ηλικιωμένους. Ο βαθμός της νοητικής ικανότητας στον ηλικιωμένο πληθυσμό ποικίλει, πράγμα το οποίο μπορεί να οδηγήσει με ευκολία σε λανθασμένη διάγνωση άνοιας σε άτομα που παρουσιάζουν φυσιολογική έκπτωση στις νοητικές τους λειτουργίες. (Martin, 2006)

Το διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών (5thedition, 2013), της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας καταγράφει τα κύρια κλινικά και συμπτώματα συμπεριφοράς που πρέπει να εμφανίζονται κατά τη διάγνωση μίας άνοιας. Ακόμα, καταγράφει όλες τι κύριες διαγνώσιμες άνοιες. Οι οποίες είναι:

  • Άνοια τύπου Alzheimer
  • Αγγειακή άνοια
  • Άνοια λόγω HIV
  • Άνοια λόγω τραυματισμού στο κεφάλι
  • Άνοια λόγω της νόσου Parkinson
  • Άνοια λόγω της νόσου Huntington
  • Άνοια λόγω της νόσου Pick
  • Άνοια λόγω της νόσου Creutzfeldt-Jacob
  • Άνοια λόγω άλλων γενικών ιατρικών καταστάσεων
  • Άνοια επίμονη προκαλούμενη από ουσίες
  • Άνοια λόγω πολλαπλής αιτιολογίας
  • Άνοια μη προσδιοριζόμενη αλλιώς

Η διάγνωση της άνοιας επιτυγχάνεται με βάση μία σειρά προκαθορισμένων κλινικών, ιστοπαθολογικών  αλλά και προσαρμοστικών παραγόντων.

ΣύμφωναμετοDSM-V (DiagnosticandStatisticalManualofMentalDisorders (2013), ταδιαγνωστικάκριτήριαγιατηνάνοια είναι τα παρακάτω:

Μια εμφανής έκπτωση τόσο στη βραχυπρόθεσμη όσο και στη μακροπρόθεσμη μνήμη, η βλάβη στην ικανότητα μνήμης/γνώσης που παρεμβαίνει στην εργασία, στις κοινωνικές δραστηριότητες  και σχέσεις.Τα παραπάνω αποτελούν ενδείξεις ενός οργανικού παράγοντα που «συνδέεται αιτιολογικά»  με τη διαταραχή και τουλάχιστον ένα από τα παρακάτω συμπτώματα: εξασθένιση της αφαιρετικής σκέψης, της κριτικής ικανότητας, διαταραχές ανώτερων φλοιικών λειτουργιών, όπως αφασία, απραξία και αγνωσία ή αλλαγή στην προσωπικότητα.

Η διαφορική διάγνωση της άνοιας μπορεί να γίνει με βάση την εξέταση της θέσης και της ιστολογίας της άνοιας, οι δύο αυτοί παράγοντες συνεισφέρουν στον προσδιορισμό του είδους της άνοιας που παρουσιάζει ο ασθενής.  Πιο συγκεκριμένα, η ιστοπαθολογική εξέταση είναι ίσως το κριτήριο που επιδέεται το μικρότερο βαθμό ερμηνείας από τον άνθρωπο, επειδή οι μοριακές και χημικές ενδείξεις είναι σαφείς. Για τον λόγο αυτό, η μόνη απόλυτη επιβεβαιώση της διάγνωσης της άνοιας μπορεί να επιτευχθεί με αυτοψία ή βιοψία (McKhannetal.,1984).

Τα διάφορα είδη άνοιας επιδρούν και σε διαφορετικά εγκεφαλικά συστήματα και παρουσιάζουν ελαφρώς διαφορετικά κλινικά συμπτώματα. Η εκφυλιστική νόσος του Alzheimer ( Alzheimerdisease, AD) είναι η πιο γνωστή αιτία άνοιας που παρουσιάζεται περίπου στο 45% των ασθενών με άνοια στις Η.Π.Α (Cunnings&Benson, 1992)  και έχει παγκόσμιο επιπολασμό της τάξεως των 3,75 εκατομμυρίων περιστατικών (Stuss&Levine,1996). Η νόσος πήρε το όνομά της από τον AloisAlzheimer, ο οποίος το 1907 ανέφερε την περίπτωση μιας 56χρονης ασθενούς με αφύσικους σχηματισμούς στον εγκέφαλό της που ονομάζονται παραγεροντικές πλάκες και κόμβοι. Παρουσίαζε μια εμφανή μορφή προγεροντικής άνοιας, στην οποία έδωσε το όνομά του. (dementiaoftheAlzheimertype, DAT), (Martin,2006).

Άνοια τύπου Alzheimer

Η άνοια τύπου Alzheimer χαρακτηρίζεται από:

  • Γνωστική έκπτωση από βλάβες μνήμης ( εκμάθηση νέων πληροφοριών και ανάκληση προηγούμενων) και ένα ή περισσότερα προβλήματα αφασίας, απραξίας, αγνωσίας και εκτελεστικής λειτουργίας
  • Συμπτώματα που προκαλούν σημαντική έκπτωση από προηγούμενο επίπεδο λειτουργικότητας
  • Βαθμιαία έναρξη και συνεχής γνωστική έκπτωση
  • Συμπτώματα που δεν οφείλονται σε άλλη προοδευτική νόσο του ΚΝΣ ή συνθήκες που προκαλούν άνοια

( DSM-5)

Κλινικά Συμπτώματα την Άνοιας Αlzheimer

Το σοβαρότερο γνωστικό πρόβλημα στη νόσο Alzheimer (AD) είναι η απώλεια μνήμης. Η απώλεια αυτή είναι σταδιακή και παρατηρείται μέσα στα όρια ενός φυσιολογικού επιπέδου συνείδησης, χωρίς να υφίστανται άλλες διαταραχές του ΚΝΣ που θα μπορούσαν να εξηγήσουν τα συμπτώματα αυτά. Στα χαρακτηριστικότερα ελλείμματα μνήμης περιλαμβάνονται:

  • Μια ανικανότητα ανάκλησης αυτοβιογραφικών πληροφοριών από τη μακροπρόθεσμη μνήμη ( π.χ πληροφορίες για ανθρώπους, γεγονότα και συνομιλίες). Πρόκειται για το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της ασθένειας και είναι από αυτά που εμφανίζεται νωρίς στην ανάπτυξη της διαταραχής.
  • Μειωμένη ανάκληση των προηγούμενα μαθημένων πληροφοριών και μερικές φορές της μνήμης για εννοιολογικές ή πραγματικές πληροφορίες
  • Ο άνθρωπος ξεχνά γρήγορα
  • Εξασθένιση της έκδηλης μνήμης (ή άδηλη μνήμη σχετικά διατηρείται)
  • Εξασθένιση της βραχυπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης μνήμης
  • Τάση να παρουσιαστεί έλλειψη του φαινομένου της πρωταρχικής επίδρασης αλλα παρουσιάζεται το φαινόμενο της επίδρασης της χρονικής εγγύτητας όπου ο ασθενής ανακαλεί σωστότερα στοιχεία από το τέλος ενός καταλόγου παρά από την αρχή (Bayley,2000).
  • Παρέμβαση/συμβολή από τις προηγούμενες μαθημένες πληροφορίες, όταν μαθαίνεται νέο υλικό
  • Εξασθένιση της προσοχής και της εργαζόμενης μνήμης
  • Εξασθένιση της σημασιολογικής μνήμης, ανικανότητα ανάκλησης ήδη γνωστών πληροφοριών
  • Περίφραση και περιφραστικά λάθη
  • Εξασθένιση της καθυστερημένης ανάκλησης μνήμης- αυτό εμφανίζεται να αποτελεί κριτήριο για να διακριθούν οι ασθενείς με άνοια τύπου Alzheimerαπό τους υγιείς (Zakzanisetal. 1999).

(Οι Greene και Hodges (1996b) έκαναν σύγκριση ανάμεσα στη δημόσια μνήμη (όπως για παράδειγμα , την ικανότητα αναγνώρισης διασήμων προσώπων και ονομάτων) και την αυτοβιογραφική μνήμη (όπως για παράδειγμα, η αναφορά γεγονότων τα οποία συνέβησαν στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας), σε 24 ασθενείς με άνοια τύπου Alzheimerκατά τη διάρκεια ενός έτους βρήκαν ότι, αν και η δημόσια και αυτοβιογραφική μνήμη είχαν επηρεαστεί στους ασθενείς, μόνο η δημόσια είχε χειροτερεύσει με το πέρασμα του χρόνου. Το εύρημα αυτό είναι ενδεικτικό του ότι η διάκριση της μακρόχρονης μνήμης υφίσταται σε τμήματα.

Ένα από τα νευροπαθολογικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ασθένειας Alzheimer είναι ο εκφυλισμός της αμυγδαλής και άλλων δομών του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην συναισθηματική επεξεργασία. (Callen,2001). Η ψυχολογική επίπτωση αυτού θα ήταν ότι, επειδή το βασικό γνωστικό σύμπτωμα της άνοιας είναι η εξασθένιση της μνήμης , η συναισθηματική μνήμη μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευάλωτη.

Στάδια της νόσου Alzheimer

Οι Cummingsκαι Benson (1992) προτείνουν ότι η άνοια Alzheimerαναπτύσσεται σε 3 στάδια

Στην πρώτη φάση (μέσα σε τρία έτη), η μνήμη για τα πρόσφατα (και μερικά μακρινά) γεγονότα είναι μειωμένη και η εκμάθηση νέων πληροφοριών είναι εξασθενημένη.Hχωρική αντίληψη μειώνεται, εμφανίζεται αποπροσανατολισμός σχετικά με το χρόνο και το χώρο και εξασθενεί η συγκέντρωση. Ο ασθενής αισθάνεται κουρασμένος, ανήσυχος, απαθής και μερικές φορές λυπημένος.

Στο δεύτερο στάδιο (μέσα σε 2 έως 10 έτη), η ανεπάρκεια μνήμης προσχωρεί , με εξασθενημένη την πρόσφατη και μακροπρόθεσμη ανάκληση μνήμης και εμφανίζονται δυσλειτουργίες του βρεγματικού λοού όπως είναι η δυσπραξία και η αγνωσία. Η κρίση και η ικανότητα για αφηρημένη σκέψη εξαφανίζονται . Οι ασθενείς παρουσιάζουν ανομία και έχουν δυσκολία κατανόησης του λόγου.

Στην Τρίτη και τελική φάση (μεταξύ οκτώ και δώδεκα ετών), όλη η διανοητική λειτουργία διαλύεται. Εμφανίζεται πλήρη άρση των συναισθηματικών αναστολών και αποπροσανατολισμός και η προηγούμενη προσωπικότητα χάνεται. Οι ασθενείς φτάνουν στο στάδιο που δεν μπορούν να αναγνωρίσουν συγγενείς, ή ακόμα και τον ίδιο τους τον εαυτό σε έναν καθρέπτη.

Συμπεριφορικά, οι ασθενείς με άνοια τύπου Alzheimerμπορεί να αποσυρθούν κοινωνικά και να είναι απαθείς, και η κατάθλιψη είναι μια διαταραχή που βιώνεται συνήθως. Μπορεί ακόμα να υπάρξει παράνοια και παραδείγματα του συνδρόμου εσφαλμένης ταυτοποίησης, θεωρώντας έναν φροντιστή ότι είναι απατεώνας.

7 στάδια της άνοιας / Συμπτώματα και πορεία

Είθισται οι επαγγελματίες υγείας να αναλύουν την άνοια σε «στάδια» , τα οποία αναφέρονται στο πόσο η άνοια σε ένα άνθρωπο έχει προχωρήσει. Το να ορίζεται το στάδιο μιας ασθένειας βοηθά τους ιατρούς να αποφασίσουν την καλύτερη θεραπευτική προσέγγιση και διευκολύνει την επικοινωνία μεταξύ των παρόχων υπηρεσιών υγείας και τους φροντιστές.

Μία από τις πιο ευρέως χρησιμοποιημένες κλίμακες σταδίων άνοιας είναι η GDS (Global Deterioration Scale for Assessment Of Primary Degenerative Dementia), η οποία διαιρεί τη διαδικασία νόσησης σε 7 στάδια βασιζόμενη στην «ποσότητα» της νοητικής έκπτωσης. Η GDSαφορά περισσότερο του ανθρώπους που έχουν άνοια τύπου Alzheimer, εφόσον άλλοι τύποι άνοιας (π.χ μετωποκροταφική άνοιας) δεν περιέχουν πάντοτε μνημονική απώλεια.

ΔιάγνωσηΣτάδιαΣημεία και Συμπτώματα
Μη διαγνώσιμη ΆνοιαΣτάδιο 1: Καμία γνωστική έκπτωσηΣε αυτό το στάδιο ο άνθρωπος λειτουργεί κανονικά, δεν έχει καμία απώλεια μνήμης, είναι νοητικά υγιής. Όλοι οι άνθρωποι χωρίς άνοια μπορεί να ενταχθούν στο στάδιο 1.
Μη διαγνώσιμη άνοιαΣτάδιο 2: Πολύ ήπια γνωστική έκπτωσηΑυτό το στάδιο χρησιμοποιείται για να περιγράψει την καθυστέρηση της μνήμης που σχετίζεται με την γήρανση. Για παράδειγμα να ξεχνά καποιος ονόματα και τα σημείο οπου αφέθηκαν αντικείμενα. Τα συμπτώματα δεν είναι εμφανεί στους συγγενείς  και στον θεράποντα ιατρό.
Μη διαγνώσιμη άνοιαΣτάδιο 3: Ήπια γνωστική έκπτωσηΤο στάδιο αυτό εμπεριέχει μεγαλυτερα επίπεδα καθυστέρησης στη μνήμη, σχετικά δύσκολη συγκέντρωση και μειωμένη εργασιακή επίδοση.Οι  άνθρωποι τείνουν μερικές φορές να χάνονται ή να μη βρίσκουν τα σωστά λόγια για να εκφραστούν. Σε αυτό το χρονικό σημείο , οι συγγενείς θα αρχίσουν να παρατηρούν κάποια νοητική έκπτωση. Μέση διάρκεια: 7 χρόνια πριν από τη έναρξη της άνοιας
Πρώιμο στάδιοΣτάδιο 4: Μέτρια γνωστική έκπτωσηΣε αυτό το στάδιο περιέχεται η δυσκολία συγκέντρωσης, μειωμένη μνήμη πρόσφατων γεγονότων, δυσκολία διαχείρισης οικονομικών και δυσκολία στο να ταξιδεύει μόνος σε νέες τοποθεσίες. Πρόβλημα στην ολοκλήρωση πολύπλοκων δραστηριοτήτων με συνέπεια και επάρκεια , μπορεί να βρίσκονται σε άρνηση σχετικά με τα συμπτώματα. Ενδέχεται να υπάρξει απόσυρση από οικογένεια και φίλους επειδή η κοινωνικοποίηση πλέον αποδεικνύεται δύσκολη υπόθεση. Σε αυτό το χρονικό σημείο ο Ιατρός μπορεί να παρατηρήσει καθαρά γνωστικά προβλήματα κατά τη διάρκεια μιας διαγνωστικής εξέτασης. Μέση διάρκεια: 2 χρόνια
Μέσο στάδιοΣτάδιο 5: Μετρίως σοβαρή γνωστική έκπτωσηΟι άνθρωποι σε αυτό το στάδιο έχουν σοβαρή μνημονική ανεπάρκεια και χρειάζονται μερική βοήθεια για την ολοκλήρωση των καθημερινών δραστηριοτήτων (ντύσιμο, μπάνιο, ετοιμασία γευμάτων). Η μνημονική απώλεια είναι το προεξέχον σύμπτωμα και μπορεί να περιέχει σημαντικούς τομείς  της πρόσφατης ζωής. Πχ. Τα άτομα δε θυμούνται την διεύθυνσή τους ή τον  τηλ. αριθμό τους  και ενδέχεται να μη γνωρίζουν την ώρα και την ημέρα ή το που βρίσκονται. Μέση διάρκεια: 1,5 χρόνια
Μέσο στάδιοΣτάδιο 6: Σοβαρή γνωστική έκπτωση (Μέση Άνοια)Τα άτομα του σταδίου 6 απαιτούν εκτεταμένη βοήθεια για την εκτέλεση των καθημερινών δραστηριοτήτων. Ξεκινούν να ξεχνούν ονόματα σημαντικών μελών της οικογένειας και έχουν μικρή ανάμνηση πρόσφατων γεγονότων. Πολλοί άνθρωποι μπορούν να θυμηθούν μόνο μερικές λεπτομέρειες της πρώιμης ζωής τους. Επίσης έχουν δυσκολία να μετρήσουν αντίστροφα από το 10 και στην ολοκλήρωση δραστηριοτήτων. Έχουν ακράτεια. Η ικανότητα να μιλούν εκπίπτει. Η προσωπικότητα αλλάζει πχ παραληρήματα πιστεύοντας κάτι ότι είναι αλήθεια, ενώ στην πραγματικότητα δεν ισχύει. Βιώνουνπαρορμήσεις, επαναλαμβάνοντας μια συμπεριφορά, όπωςτοκαθάρισμα. Έχουν άγχος και ευερεθιστότητα. Μέση διάρκεια: 2,5 χρόνια
Προχωρημένο στάδιοΣτάδιο 7: Πολύ σοβαρή γνωστική έκπτωση (Προχωρημένη άνοια)Στην ουσία οι άνθρωποι σε αυτό το στάδιο δεν μπορούν να μιλήσουν και να επικοινωνήσουν. Απαιτείται υποστήριξη σε κάθε δραστηριότητα (σίτιση, τουαλέτα..) Απώλεια ψυχοκινητικών δεξιοτήτων, πχ την ιδιότητα να περπατούν. Μέση διάρκεια: 2.5 χρόνια

(Reisberg, et al., 1982; DeLeon and Reisberg, 1999)

Φαρμακευτική Θεραπεία της νόσου Alzheimer

Οι περισσότερες θεραπείες που υπάρχουν ήδη έχουν εστιάσει στην αντιμετώπιση των διαταραχών μνήμης της νόσου. Η χολινεργική αντιμετώπιση της νόσου οδήγησε στην ανάπτυξη φαρμάκων που στοχεύουν συγκεκριμένα να αποκαταστήσουν την απώλεια χολινεργικών νευρώνων και νευροδιαβιβαστών. Ο μηχανισμός δράσης αυτών των φαρμάκων είναι η αναστολή του ενζύμου της ακετυλοχολινεστεράσης, που διαιρεί τον νευροδιαβιβαστή τους υποδοχείς της (Bullock, 2002). Τρία συστατικά που χρησιμοποιούνται αυτό το χρονικό διάστημα είναι η δονεπεζίλη, ή ριβαστιγμίνη και η γκαλανταμίνη.

Σε ασθένεις που έχει δοθεί μια φαρμακευτική αγωγή είτε με δονεπεζίλη ή ριβαστιγμίνη έχει παρουσιαστεί κάποια βελτίωση στην απόδοση της μνήμης (Cameronetal. 2000; Evanset. al.2000). Άλλα φάρμακα υπόεξέτασηείναι τα αντιφλεγμονώδη φάρμακα (επειδή η εμφάνιση της νόσου Alzheimer είναι χαμηλή στους πάσχοντες από ρευματοειδή αρθρίτιδα, οι οποίοι παίρνουν αυτά τα φάρμακα)  και τα αντιοξειδωτικά όπως η βιταμίνη Ε. Εντούτοις κανένα δεν έχει αποδειχθεί να έχει συνεπή αποτελεσματικότητα (Bullock, 2002). Ίσως η πιο καινοτόμος θεραπευτική αντιμετώπιση, που είναι ακόμα υπό εξέταση,  περιλαμβάνει  τον εμβολιασμό του ατόμου, δίνοντάς του με αυτόν τον τρόπο ένα αντίσωμα για να απομακρύνει την αμυλοειδή πρωτεΐνη  που προκαλεί εκφυλισμό των κυττάρων. Οι δοκιμές σε ποντίκια είναι αποτελεσματικές στην ανακούφιση των συμπτωμάτων της νόσου Alzheimer και στην παρεμπόδιση της ανάπτυξης πλακών, αλλά δεν υπάρχει ακόμη τέτοιο εμβόλιο για τους ανθρώπους.